است ؛ برزخ بين عالم طبع و عالم مثال است ؛ يعنى بين دنيا و آخرت : « دنيا محلّ آزمون و آزمايش است ، و آخرت محلّ راحتى و آرامش ، و برزخ بين آن دوتاست كه انسان بعد از مرگ وارد آن مىشود و در آن استقرار نمىيابد ، بلكه از آن به سرعت يا به كندى ، با رنج يا راحتى مىگذرد . » آن‌گاه ، به بيان مقوله‌هاى گوناگونى كه در ظاهر هماهنگ است ، مىپردازد ؛ بىآن كه از معناى قرآنى دور شود . او مىگويد : « در اين كه انسان پس از مرگ فراز و نشيب دارد ، اقوال مختلف است . » گفته شده : ترّقى و تنزّل و خروج از قوّه به فعل تنها در دنياست ، چون حامل قوّه ، يعنى مادّه ، تنها در دنياست و بعد از مرگ و جدايى از مادّه قوّه‌اى در كار نيست تا دوباره به فعليّت برتر يا پست‌تر برسد ؛ پس بالا و پست نخواهد بود . آنچه از پيامبران و پيروان آنها آمده اين است كه ، عالم برزخ عالمى است كه جانها در آن از ناخالصىهاى شگفت رها مىگردند ، اگر جهنمى باشند از ناخالصىهاى بهشتيان رها مىگردند تا اين كه به اعراف برسند و چيزى از بهشتيان در آن نباشد . و اگر از بهشتيان باشند ، از ناخالصىهاى جهنم رها مىگردند . و هرگاه كه به اعراف مىرسند از همهء ناخالصىهاى شگفت پاك مىگردند و هر يك به جايگاه خود در بهشت يا جهنم وارد مىشوند . اين ، در حقيقت ، طرد شگفتيها يا ناخالصىهاى وابسته و پديدارى امور ذاتى است ، نه خروج از قوّه به فعل ؛ بلكه ظهور فعليّت حاصل است و منافاتى ميان آنچه در شرايع الهى آمده است و سخنان حكيمان به طريق معيارهاى عقلى ، وجود ندارد . هيچ‌كس در برزخ توقف ندارد ، بلكه خارج شدن به فعليّت پست بدون بقاى اثرى از فعليّتهاى و الا ، و خارج شدن به فعليّتهاى برتر بدون بقاى فعليّتهاى پست بر آن مىباشد . و هرگاه ، هر دو از بين رفتند ، بدون توقّف وارد جايگاهشان مىشوند . آنچه گفته شده كه برخى از مردم همچون يك آذرخش زودگذر از صراط مىگذرند ، اشاره به آن دوست و غير از اين دو گروه ، در برزخ توقّفهايى كم و زياد وجود دارد - چه در حال عذاب و چه بدون عذاب - تا اين كه از ناخالصىهاى غير ذاتى خالص شود و وارد جايگاهش گردد . علّامه طباطبايى دربارهء آيهء : وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ « 1 » مىگويد : « مراد از اين

--> ( 1 ) - مؤمنون ( 23 ) آيهء 100 : و پيشاپيش آنان برزخى است ، تا روزى كه برانگيخته خواهند شد .